Rijksoverheidslogo
Nationaal Kenniscentrum Alternatieven voor dierproeven

Beter gebruik maken bestaande data om onnodige duplicatie dierproeven te voorkomen

Merel Ritskes-Hoitinga

Merel Ritskes-Hoitinga, UMC St Radboud

Met het 3V-beleid (Vervangen, Verminderen en Verfijnen) op het gebied van dierproeven is in Nederland veel bereikt, vindt Merel Ritskes-Hoitinga, hoogleraar proefdierkunde en afdelingshoofd van het Centraal Dierenlaboratorium van het UMC St Radboud in Nijmegen. “Maar met dat beleid komen we nu niet verder meer. Het is daarom tijd om een nieuwe weg in te slaan.” Voor Ritskes-Hoitinga staat vast dat die nieuwe weg moet leiden naar het beter delen van data van onderzoek. Dat voorkomt onnodige duplicatie van onderzoek met dieren. Het zorgt ook voor betere wetenschap, omdat voortgebouwd kan worden op wat al onderzocht is. Systematic Review, een methodiek die al langer toegepast wordt bij klinisch onderzoek, is volgens Ritskes-Hoitinga een goede manier om bestaande onderzoekdata inzichtelijk en bruikbaar te maken.

Onderzoek naar 3V-alternatieven voor dierproeven wordt volgens Ritskes-Hoitinga niet gezien als ‘harde science’. Dat heeft gevolgen voor de publicatiemogelijkheden van dat soort onderzoek. “Je kunt nog zulk goed onderzoek doen, maar als dat niet opgepakt wordt bereik je nog niet wat je wilt”, stelt Ritskes-Hoitinga. De kennis over 3V’s ligt verspreid over honderden databases en websites. Voor wetenschappers een bijna onmogelijke taak om daar op een gestructureerde manier naar te zoeken. Daarom blijft veel kennis die is opgedaan ongebruikt. Door Systematic Reviews in te zetten bij onderzoek, wordt die bestaande kennis wel gebruikt. Bijkomend voordeel is dat de resultaten van Systematic Reviews wel interessant zijn voor de hogere tijdschriften. Op die manier worden resultaten van bestaand onderzoek beter verspreid en worden nieuwe dierproeven voor dezelfde wetenschappelijke vragen voorkomen.

Combineren

Ritskes-Hoitinga die sinds 2005 hoofd is van het dierenlaboratorium van het UMC St Radboud, ziet het als haar missie om onnodige dierproeven te voorkomen. Tijdens haar studie diergeneeskunde werd ze tijdens een college van Bert van Zutphen geconfronteerd met ethiek rond dierproeven. “Daar had ik eigenlijk nog nooit zo over nagedacht. Maar het intrigeerde me wel.” Zozeer zelfs dat ze haar scriptie aan dit onderwerp weidde. “Tijdens het literatuuronderzoek stuitte ik op allerlei extreme diermodellen. Ik vroeg me af wat de relevantie daarvan was. Ik raakte er steeds meer van overtuigd dat betere wetenschap en beter welzijn voor dieren heel goed te combineren waren.” Om daar zelf een bijdrage aan te kunnen leveren, ging Ritskes-Hoitinga na haar afstuderen gelijk aan de slag als proefdierkundige. En tot op de dag van vandaag houdt ze zich bezig met het waar mogelijk vervangen van dierproeven. Ook verminderen en verfijnen van dierproeven blijft een belangrijk streven voor haar. Maar inmiddels is ze er wel van overtuigd dat het bestaande 3V-beleid op de schop moet. “De 3V’s worden altijd in een adem genoemd, ook in de wetgeving. Maar elke V heeft een eigen benadering nodig. En bij elke V zijn ook andere parttijen nodig om daar vorm aan te geven.” Daarom gelooft zij meer in de systematiek van Systematic Reviews. “Daarbij worden de principes van de 3V’s niet overboord gegooid, maar wordt een andere weg gekozen om dat doel te bereiken.”

Stappenplan

Een reactie die Ritskes-Hoitinga nog wel eens krijgt als ze haar pleidooi voor Systematic Reviews houdt, is dat iedere wetenschapper toch al literatuuronderzoek doet. Dus wat voegt de Systematic Review nou toe aan de bestaande praktijk? “Het klopt dat elke wetenschapper literatuuronderzoek doet”, weet Ritskes-Hoitinga. “Maar er is een duidelijk verschil tussen het een en het ander.” De methodiek van Systematic Review komt uit de klinische hoek. Daar is een stappenplan ontwikkeld om afgestemd op een specifieke wetenschappelijke vraag een zo compleet mogelijk literatuuroverzicht te krijgen. De artikelen kun je met de methodiek beoordelen op relevantie. Ook wordt aan de artikelen een kwaliteitsoordeel gegeven, waarbij bijvoorbeeld gekeken wordt of het onderzoek gerandomiseerd en gestandaardiseerd is. Een meta-analyse helpt om gegevens uit alle relevante studies te combineren om zo beter overzicht van alle beschikbare gegevens te krijgen. “Met deze systematiek kom je zo tot objectievere conclusies van alles wat tot dusver op jouw vakgebied gedaan is.”

Tijd en moeite

Als voorbeeld geeft Ritskes-Hoitinga het resultaat van een Systematic Review naar de vraag of visolie effect heeft op het afsterven van hersencellen. “Uit de meta-analyse van alle dierstudies naar deze vraag, blijkt dat visolie een remmend effect heeft op celdood in de hersenen. Na het ‘alleen’ lezen van alle individuele studies was het niet mogelijk om tot deze duidelijke eindconclusie te komen.” Met de methodiek doe je volgens Ritskes extra stappen die je bij gewoon literatuuronderzoek niet doet. En die extra stappen leveren veel nuttige data op. Maar een Systematic Review is niet iets wat je zomaar even doet, geeft Ritskes toe. Het kost tijd en moeite om je de methodiek eigen te maken. En het uitvoeren van zo’n Systematic Review loopt al snel ruim een jaar (effectieve tijdsbesteding ongeveer drie maanden). “Maar het effect is wel dat je veel beter gebruik maakt van bestaande data, een transparant overzicht schept en een publicatie in een goed tijdschrift kunt scoren. Dat bespaart ook weer tijd en geld en je voorkomt onnodig dupliceren van proeven.”

Ontbrekende informatie

Illustratie interview Merel Ritskes-Hoitinga

De tijd die een Systematic Review kost wordt nog wel eens als obstakel gezien, weet Ritskes-Hoitinga. Mensen hebben altijd haast. Deadlines, voor bijvoorbeeld aanvragen voor financiering uit een fonds, moeten gehaald worden. Een andere weerstand tegen de systematiek is dat bestaande artikelen ook op kwaliteit worden beoordeeld. Daarbij wordt gekeken of er informatie ontbreekt. Die bevindingen worden gepubliceerd. “Dat is wel eens slikken voor wetenschappers als gepubliceerd wordt dat er informatie ontbreekt in jouw artikel. Als ik terugkijk naar sommige van mijn oudere publicaties bekruipt me ook wel eens het gevoel dat ik dingen beter had moeten opschrijven. Dat is geen prettig gevoel.” Dat niet alle beschikbare data van onderzoek is opgenomen in publicaties, ligt volgens Ritskes-Hoitinga zeker niet alleen aan wetenschappers. “Tijdschriften die publicaties inkorten zijn daar ook zeker debet aan.” Inmiddels hebben veel vaktijdschriften een richtlijn ondertekend waarin ze aangeven dat ze de volledige data van een onderzoek willen voor publicatie. “Door internet is dat ook mogelijk. Daar geldt geen plaatsgebrek en dat is dus geen argument meer om artikelen in te korten.”

Mooi begin

Ritskes-Hoitinga is er van overtuigd dat Systematic Reviews een logische vervolgstap zijn op het 3V-beleid. Maar ze beseft wel dat het niet van de ene dag op de andere zal zijn dat de systematiek overal in de dagelijkse praktijk wordt toegepast. “Het gaat om een andere manier van werken. Het kost tijd om die verandering tot stand te brengen. Dat hebben we hier zelf ook gemerkt. We hebben door de invoering van de systematiek twee jaar minder artikelen gepubliceerd. Maar de kans op goede publicaties is met de invoering van de Sytematic Reviews wel degelijk gestegen.” Binnen SYRCLE bij het UMC St Radboud hebben ze de systematiek inmiddels onder de knie. “Wij willen nu graag andere mensen begeleiden om er mee aan de slag te gaan. Dat doen we door met ZonMw workshops te geven. Op dit moment hebben zo’n 40 mensen de workshops gevolgd en lopen er veertien Systematic Reviews.” Een mooi begin, vindt Ritskes-Hoitinga. En het enthousiasme van de deelnemers sterkt haar dat deze systematiek echt iets toevoegt aan beter wetenschappelijk onderzoek.

.